Op 8 april nam VRT-journalist en defensie-expert Jens Franssen het woord in de Upgrade Academy en bracht hij een krachtige boodschap over de fundamentele verschuivingen in onze wereldorde. In zijn boeiende keynote, gebaseerd op zijn boek 'Vrede in tijden van oorlog', onthulde hij hoe de geopolitieke realiteit verandert, hoe oorlog opnieuw een reële dreiging vormt in Europa en waarom het hoog tijd is dat we stoppen met wegkijken.
Vrede is meer dan de afwezigheid van oorlog
De openingszin van Franssens nieuwe boek luidt: ‘Vrede is meer dan de afwezigheid van oorlog’ en dit is precies het standpunt dat hij vanuit zijn jarenlange ervaring als journalist naar voren brengt. Als je het woord 'vrede' opzoekt in een woordenboek, krijg je vaak de betekenis van het ontbreken van oorlog. Niets is minder waar. Het is een actief proces, een werk dat niet vanzelf komt en dat zelfs geld kost.
" Vrede is meer dan de afwezigheid van oorlog."
Vrede is geen vanzelfsprekendheid, vooral niet in een tijd waarin de geopolitieke wereldorde onmiskenbaar verschuift. Toch lijken velen in Europa pas wakker geschud sinds de Russische inval in Oekraïne. Maar wie goed keek, zag de signalen al veel eerder. Volgens Franssen zijn we in Europa een beetje vergeten hoe we oorlog en vrede moeten begrijpen. Wat zijn tactische wapens? Wat zijn strategische belangen? Het lijkt alsof we dat niet meer goed weten.
We keren terug naar een 'normale' wereld van conflicten
Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, ontstond een historisch vredige periode. We genoten van globalisering, economische groei en relatief weinig slachtoffers van gewapende conflicten. Meer dan 70 jaar lang leefde Europa in relatieve rust. Maar geschiedenis toont dat dit de uitzondering is, niet de regel. Vandaag keren we terug naar wat in de wereldgeschiedenis eigenlijk ‘het normale’ ‘is: onveiligheid, onzekerheid, conflicten.
De nieuwe oorlog is hybride en digitaal
Van sabotage van servers tot het inzetten van migratie als wapen: de moderne oorlog is vaak onzichtbaar. Geen klassieke oorlogsverklaring, maar daden die net onder de drempel van officiële oorlog blijven.
Een voorbeeld: hackers vallen dagelijks onze haveninfrastructuur aan. Terrorisme lijkt op de achtergrond geraakt, maar kan elk moment terugkeren. En migratiegolven, aangezwengeld door klimaatverandering, zullen toenemen en gebruikt worden om landen te destabiliseren.
Autonome wapens en de omslag in oorlogvoering
De technologische revolutie brengt ons op een kantelpunt. Vandaag kan een drone van €10.000 meer schade aanrichten dan een raket die miljoenen kost. Kleinere landen met slimme technologie kunnen vandaag grotere militaire spelers uitdagen. De mens is de zwakste schakel geworden en defensiesystemen moeten autonoom kunnen reageren.
Ook België bezit fregatten (oorlogsschepen) met autonome wapensystemen die automatisch inspringen bij een aanval. Dit werpt ethische vragen op, maar ook heel praktische: wie zal nog soldaten willen sturen, als de tegenstander over killerdrones beschikt?
Flow security: moderne defensie draait om meer dan wapens
Na de Koude Oorlog kozen veel Europese landen, waaronder België, ervoor te besparen op defensie. In de jaren ’70 gaven we nog 3% van het BBP uit aan defensie, vandaag is dat amper 1,3%.
Maar investeren in defensie gaat vandaag over veel meer dan soldaten en wapens. ‘Flow security’ is het nieuwe sleutelbegrip: de bescherming van essentiële stromen zoals data, energie, handel en infrastructuur. Deze stromen zijn de drijvende krachten achter onze welvaart, maar maken ons ook kwetsbaar voor aanvallen. In een wereld waar je economie stilvalt als een tunnel wordt opgeblazen of een haven wordt gehackt, volstaat een klassieke 'fortengordel' langs landsgrenzen niet meer.
Waar staat Europa in dit alles?
Franssen hield Europa een confronterende spiegel voor. Terwijl grootmachten als China, Rusland en de VS duidelijke strategische doelen hebben, lijkt Europa vast te zitten in besluiteloosheid.
• VS: willen de enige supermacht blijven.
• China: wil binnen 20 jaar economische nummer 1 zijn.
• Rusland: wil regionaal hernieuwde macht.
• Europa: … weet het eigenlijk niet goed.
Zijn we een economische unie, een politieke, een militaire? De Europese Unie werkt aan een strategisch kompas, maar de richting is nog vaag. Tegelijk bouwen we tanks die te duur zijn om in voldoende aantallen te produceren en kopen we vliegtuigen van de VS omdat alleen die compatibel zijn met Amerikaanse kernwapens.
De illusie van klein zijn
Waarom hebben we dan zo lang zo weinig geïnvesteerd in veiligheid? Was dit dan omdat we blind waren? Er zit een typisch Vlaamse eigenschap in, waarbij we denken 'We zijn toch maar een klein landje.' Maar dat klopt niet.
" We zijn toch maar een klein landje."
België is de zevende grootste economie binnen de EU. We zijn een land zonder grondstoffen dat leeft van vrije doorstroom en voorspelbare internationale handel. Precies daarom zou net België vooroploper moeten zijn in het verdedigen van de internationale rechtsorde.
En historisch deden we dat ook: Brussel werd het hart van de Europese Unie en het NAVO-hoofdkwartier ligt bij ons. Vandaag hebben we echter nog nooit zo weinig diplomaten en ambassades gehad als in de afgelopen 50 jaar. Een pijnlijke paradox.
Een verdeelde wereld: de VN-stemming over Oekraïne
Franssen schetst een krachtig beeld van hoe de wereld naar het conflict in Oekraïne kijkt. In februari stemden 93 landen vóór een duurzame vrede. Maar 80% van de wereldbevolking vertegenwoordigd door andere landen stemde tegen of onthield zich.
Dat maakt pijnlijk duidelijk dat het Westen, ondanks zijn invloedrijke positie, niet langer het centrum van de wereld is. Wij worden niet meer vanzelf gevolgd.
Wegkijken is geen optie meer
Jens Franssen toont glashelder aan hoe de geopolitieke realiteit verschuift: we leven niet langer in een vanzelfsprekende vrede, maar in een wereld waar oorlog opnieuw mogelijk is. In een tijd van hybride dreigingen, geopolitieke spanningen en digitale aanvallen is veiligheid geen abstract begrip meer, maar een actieve verantwoordelijkheid. Wegkijken is dus geen optie. We moeten opnieuw leren wat vrede werkelijk betekent, en beseffen dat ze niet gratis is. Zoals Franssen het zelf samenvat in de laatste zin van zijn boek: ‘Vrede handhaven vergt moed, inzicht en middelen.’
Meer weten?
Het boek 'Vrede in tijden van oorlog' van Jens Franssen biedt diepgaand inzicht in deze complexe materie en is een absolute aanrader voor wie de wereld van vandaag beter wil begrijpen.